Neden Faydalı İşler?
Ben Bekir Sıtkı Batur.
Hayatta hep aynı şeyi gördüm: insanlar çoğu zaman kötü niyetten değil, işin nasıl yürüdüğünü bilmedikleri için kavga ediyor. Kira artışında ev sahibiyle kiracı, bayramda akrabalar, site toplantısında komşular, maaş pazarlığında çalışanla patron… Kural görünmez olunca herkes karşısındakini suçluyor.
Faydalı İşler bu yüzden var: bilginin işe yarayan hâli.
Neden oyunlar ve algoritmalar?
Hayatın birçok çetrefil durumu için bilim insanları yıllar önce çözüm bulmuş, ama bu çözümler makalelerde kalmış:
- Üniversite tercihleri hangi mantıkla yerleşiyor? (Gale–Shapley eşleştirmesi)
- Bir pastayı herkesin içi rahat edecek şekilde nasıl bölersiniz? (Kes ve Seç)
- Toplantıda oylamanın sırası sonucu nasıl değiştirir? (Condorcet paradoksu)
- Yeni bir yol açmak trafiği neden bazen artırır? (Braess paradoksu)
- Sürekli ihanet eden neden sonunda kaybeder? (Mahkûmun ikilemi)
Bunları anlatmak yerine oynatmayı seçtim. Bir kural, insan onu kendi elinde denediğinde akılda kalıyor. Her oyunun sonunda “Arkasındaki fikir” ve “Gerçek hayatta” bölümleri var; merak eden oradan devam ediyor.
Bunlar oyuncak değil
Bu oyunlardaki kurallar bir sınıf alıştırması değil. Bugün hayat kurtaran, büyük kamu ihalelerini yöneten, şehirleri değiştiren kararların arkasında duruyor. Bu alanda yedi kez Nobel İktisat Ödülü verildi ve öncüleri arasında Türk iktisatçılar da var.
Böbrek nakli
Hastasına böbrek vermek isteyen ama dokusu uymayan çiftler, başka uyumsuz çiftlerle zincir hâlinde eşleştiriliyor: senin yakının benim hastama, benim yakınım seninkine. Alvin Roth, Tayfun Sönmez ve Utku Ünver’in 2004’te tasarladığı bu sistem ilk olarak ABD’de Yeni İngiltere Böbrek Takası Programı’nda kullanıldı; bugün pek çok ülkede uygulanıyor.
Oyunu: Oda Arkadaşı →Okul ve hekim yerleştirme
ABD’de tıp mezunlarını hastanelere, New York ve Boston’da öğrencileri liselere yerleştiren sistemler Gale–Shapley algoritmasının türevleridir. Okul yerleştirme reformunu Atila Abdulkadiroğlu, Parag Pathak, Alvin Roth ve Tayfun Sönmez tasarladı. Lloyd Shapley ve Alvin Roth 2012 Nobel İktisat Ödülü’nü aldı.
Oyunu: Tercih Dönemi →İhaleler
Kapalı zarfta ikinci fiyatı ödeme fikri William Vickrey’e 1996 Nobel’ini getirdi. Cep telefonlarının kullandığı radyo frekansları ABD’de 1994’ten beri özel tasarlanmış ihalelerle satılıyor; tasarımcıları Paul Milgrom ve Robert Wilson 2020 Nobel’ini aldı.
Oyunu: Açık Artırma →Kredi kartları
Visa ve Mastercard gibi ağlar “iki taraflı piyasa”nın ders kitabı örneğidir: kartı hem alışveriş yapan hem satıcı kabul etmezse sistem çalışmaz, kimin ne kadar ödeyeceği bu dengeye göre kurulur. Jean-Charles Rochet ve Jean Tirole’ün bu alandaki çalışmaları Tirole’ün 2014 Nobel’inde anıldı.
Oyunu: Kredi Kartı →Ortak kaynaklar: Alanya balıkçıları
Elinor Ostrom, herkesin kullandığı kaynakların ille de tükenmeyeceğini gösterdi. Örneklerinden biri Alanya’nın kıyı balıkçılarıydı: av yerlerini her sezon başında kurayla dağıtıp her gün sırayla bir sonraki yere geçerek hem kavgayı hem aşırı avlanmayı önlemişlerdi. Ostrom 2009’da Nobel aldı.
Oyunu: Ortak Bahçe →Trafik
Seul 2000’lerin başında şehrin ortasındaki bir otoyolu yıkıp yerine dere ve park yaptı; beklenen trafik felaketi yaşanmadı. Yol eklemek trafiği her zaman azaltmaz: Braess paradoksunun en çok anılan örneği.
Oyunu: İstanbul Trafiği →Oylama
Kenneth Arrow, hiçbir oylama yönteminin bütün adalet ölçütlerini aynı anda sağlayamayacağını kanıtladı. Bu yüzden gündemin sırası ve oylama usulü, meclislerde ve yönetim kurullarında sonucu değiştiren gerçek bir araçtır.
Oyunu: Site Toplantısı →Hepsinin ortak adı: mekanizma tasarımı
Kuralları öyle kurmak ki herkes kendi çıkarını gözetse bile sonuç herkes için iyi olsun. Leonid Hurwicz, Eric Maskin ve Roger Myerson bu alanı kurdukları için 2007 Nobel’ini aldı. Sitedeki oyunların çoğu bu fikrin küçük birer provasıdır.
Burada ne var?
- Büyükler için oyunlar: para, pazarlık, geçinme ve karar verme
- Araçlar: günlük işi kısaltan küçük yardımcılar
- Fizibilatör: bir işe girmeden önce hesabını yapmak için; ayrıntılı fizibilite için fizibilator.com.tr
- Astroloji: burç merakını bir özeleştiri yöntemine çeviren Olgunluk Burcu
- SRS (Sıkça Rastlanan Sorunlar): insanlar yaşadıkları sorunu ve işe yarayan çözümü paylaşıyor
Hepsi ücretsiz. Girdiğiniz bilgilerin çoğu kendi tarayıcınızda kalır.
Yazılarım için: bekirsbatur.com.tr
Kaynaklar
- Roth, Sönmez, Ünver (2004), Kidney Exchange, Quarterly Journal of Economics
- Nobel Prize: Alvin E. Roth ve Lloyd S. Shapley (2012)
- Nobel Prize: Paul R. Milgrom ve Robert B. Wilson (2020)
- Rochet ve Tirole, Two-Sided Markets: An Overview
- Nobel Prize: Elinor Ostrom (2009)
- Braess paradoksu ve Seul Cheonggyecheon projesi (Cornell)
- Nobel Prize: Leonid Hurwicz, Eric Maskin, Roger Myerson (2007)